KHI DỤC TÍNH ĐƯỢC ĐƯA LÊN MẶT GIẤY
Không ít người hôm nay có thể nghĩ những hình ảnh như thế chỉ nên tồn tại trong phòng kín. Nhưng tại Nhật Bản hàng trăm năm trước, chúng lại được khắc và in công khai trên giấy.
Shunga, hay Xuân họa, phát triển mạnh trong thời Edo và là một phần của thế giới ukiyo-e. Nam nữ quấn lấy nhau, áo quần xộc xệch, những phần kín của cơ thể không những không bị che giấu mà đôi khi còn được phóng đại đến mức phi lý.
Nhìn bằng con mắt hiện đại, Shunga dễ khiến người xem đỏ mặt. Nhưng nếu chỉ coi đó là tranh ái tình hay một dạng chỉ dẫn phòng the, có lẽ chúng ta đã bỏ qua phần quan trọng hơn của hội họa.
KHI THÂN THỂ TRỞ THÀNH HÌNH
Điều đáng chú ý trong Shunga không chỉ là chuyện con người đang làm gì, mà là cơ thể được biến thành hình như thế nào. Những thân thể ấy không đẹp theo chuẩn tượng Hy Lạp, không cần tỷ lệ hoàn hảo, cơ bắp lý tưởng hay sự che giấu để trở nên thanh cao.
Hai cơ thể quấn vào nhau. Tay chân chen giữa kimono; tóc, vải vóc, hoa văn và da thịt chồng lấn trong một không gian nhiều khi chật đến nghẹt thở.
Nhìn đủ lâu, câu chuyện ái ân đôi khi dần lùi xuống phía sau. Thứ còn lại là đường nét, mảng, nhịp điệu và một cấu trúc hình thể dữ dội.
Hokusai, Utamaro, Kiyonaga hay Harunobu – những tên tuổi lớn của ukiyo-e – đều từng bước vào thế giới ấy. Họ không cần đứng xa dục tính để chứng minh nghệ thuật của mình cao quý.
Họ bước vào đó và vẽ.
TỪ GIẤY NHẬT BẢN ĐẾN ĐÁ ẤN ĐỘ
Nhưng câu chuyện ấy không chỉ có ở Nhật Bản. Nhiều thế kỷ trước Shunga, trên những ngôi đền như Khajuraho hay Konark ở Ấn Độ, người ta đã khắc lên đá những thân thể đang ôm nhau, yêu nhau và giao hợp.
Điều đáng suy nghĩ không hẳn là những nhân vật ấy đang ở tư thế nào. Điều đặc biệt hơn là những hình ảnh ấy xuất hiện ngay trên các công trình tôn giáo.
Cái thiêng ở đó. Da thịt cũng ở đó.
Dường như chúng không nhất thiết phải loại trừ nhau.
Một bên khắc câu chuyện của thân xác vào đá. Một bên in nó lên giấy.
Khác nhau về thời đại, văn hóa và tín ngưỡng, cả hai đều để lại một sự thật rất cũ của con người: chúng ta có một thân xác, và chúng ta có ham muốn.
DUNG TỤC CÓ THỰC SỰ NẰM TRONG THÂN THỂ?
Con người sinh ra từ thân thể, yêu bằng thân thể và sinh nở cũng từ thân thể. Khoái cảm, đau đớn, già nua rồi cái chết cuối cùng đều diễn ra trên chính thân thể ấy.
Vậy tại sao khi bước vào nghệ thuật, chúng ta đôi khi lại muốn hành xử như thể phần ấy của con người không tồn tại?
Một tác phẩm đầy những cơ thể đang làm tình chưa chắc đã dung tục. Ngược lại, một bức tranh kín từ đầu đến chân cũng chưa chắc đã thanh cao.
Dung tục không nằm sẵn trong một bộ ngực, một cái mông hay một bộ phận sinh dục – nếu vậy, tạo hóa có lẽ đã dung tục ngay từ đầu.
Câu hỏi đáng quan tâm hơn là người nghệ sĩ đã làm gì với thân thể ấy: biến nó thành hình, thành nhịp điệu, thành ám ảnh, thành tư tưởng – hay đơn giản biến nó thành món hàng cho con mắt.
SHUNGA VÀ CÁCH CHÚNG TA NHÌN HÔM NAY
Mấy trăm năm sau nhìn lại Shunga, có lẽ cũng không cần vội kết luận rằng người Nhật thời Edo “thoáng” hơn chúng ta. Điều đáng chú ý là họ từng có thể đặt một phần rất bản năng của con người lên mặt giấy mà không nhất thiết lập tức kết tội nó.
Ngày nay, da thịt xuất hiện khắp màn hình, quảng cáo, điện ảnh và mạng xã hội. Cơ thể được sử dụng mỗi ngày để thu hút sự chú ý, bán hàng và kiếm tiền.
Nhưng đứng trước một tác phẩm nghệ thuật có cơ thể trần truồng, chúng ta vẫn có thể nghiêm mặt hỏi: Có dung tục không?
Và từ đó xuất hiện một câu hỏi khác: đến bao giờ những tác phẩm như thế có thể được treo trong một triển lãm ở Việt Nam và được nhìn trước hết như một tác phẩm nghệ thuật, thay vì lập tức trở thành một vấn đề cần kiểm duyệt?
Có lẽ khi ấy, câu chuyện không còn nằm ở việc cơ thể có được phép xuất hiện hay không, mà ở chỗ chúng ta đã học được cách nhìn nó đến đâu.
Bởi dung tục không nhất thiết nằm sẵn trong thân thể con người.
Nó có thể nằm trong tác phẩm. Nhưng cũng có thể nằm ngay trong con mắt đang nhìn tác phẩm ấy.
🌐 Telegram/CuongDC
