
Có một đoạn trong buổi đối thoại với tài xế công nghệ khiến mình chú ý. Một nữ tài xế bật khóc khi kể rằng trước đây đi làm công ty tuy áp lực nhưng còn có bảo hiểm xã hội, thai sản, thời gian nghỉ ngơi; còn bây giờ, chị phải chạy xe ngoài đường 10–12 tiếng mỗi ngày mà phần lớn rủi ro của cuộc mưu sinh phải tự mình gánh lấy.
Một tài xế lớn tuổi đặt câu hỏi còn căn bản hơn: rốt cuộc những người chạy xe công nghệ được gọi là gì trong hệ thống lao động hiện nay?
GỌI LÀ “ĐỐI TÁC”, NHƯNG QUYỀN TỰ QUYẾT KHÔNG HOÀN TOÀN GIỐNG MỘT ĐỐI TÁC KINH DOANH
Grab Việt Nam vận hành theo mô hình nền tảng, trong đó tài xế có mức độ linh hoạt mà lao động truyền thống không có: họ có thể bật hoặc tắt ứng dụng, lựa chọn thời điểm ra đường và về nguyên tắc không phải chấm công tám tiếng tại một địa điểm cố định.
Đó là lợi thế thật và cũng là một trong những nguyên nhân khiến mô hình này thu hút rất nhiều người.
Nhưng chữ “đối tác” lại trở nên phức tạp khi nhìn sâu hơn vào cách công việc được tổ chức. Tài xế không tự đặt giá cho từng chuyến, không tự thiết kế thuật toán phân phối cuốc, cũng không hoàn toàn tự quyết các cơ chế thưởng, tỷ lệ nhận chuyến hay những quyết định liên quan đến tài khoản.
EU hiện đã có quy định riêng về platform work, bao gồm cả cơ chế xác định đúng tình trạng việc làm khi xuất hiện những dấu hiệu nền tảng kiểm soát và chỉ đạo công việc; đồng thời đặt ra yêu cầu minh bạch hơn đối với các quyết định do thuật toán thực hiện.
NHƯNG CŨNG KHÔNG THỂ ĐẨY TOÀN BỘ TRÁCH NHIỆM SANG GRAB
Ở chiều ngược lại, sẽ không công bằng nếu coi nền tảng như một doanh nghiệp truyền thống rồi yêu cầu ngay lập tức mọi tài xế phải trở thành nhân viên chính thức, hưởng đầy đủ lương cố định, phép năm, thai sản, bảo hiểm và các quyền lợi giống người làm việc toàn thời gian.
Nếu chuyển hàng loạt tài xế sang mô hình lao động truyền thống, nền tảng cũng sẽ phải thay đổi cách tuyển dụng, số lượng tài xế, giá cước và cách kiểm soát thời gian làm việc. Một phần tính linh hoạt vốn khiến gig economy hấp dẫn với cả người chạy xe lẫn khách hàng có thể mất đi.
Vì vậy, việc một tài xế chạy từ 5 giờ sáng đến 10 giờ tối cũng không tự động chứng minh rằng ứng dụng “bắt” người đó làm 17 tiếng. Nhưng cũng không nên dừng phân tích ở chữ “tự nguyện”, bởi nếu thu nhập sau chi phí khiến một người phải làm 10–12 tiếng mỗi ngày mới đủ trang trải cuộc sống, thì quyền tự do tắt app vẫn tồn tại về kỹ thuật, trong khi khả năng thực tế để tắt app lại là một câu chuyện khác.
GIỌT NƯỚC MẮT CỦA NỮ TÀI XẾ THỰC RA ĐẶT RA MỘT CÂU HỎI LỚN HƠN GRAB
Điều khiến đoạn clip đáng suy nghĩ không phải là nó chứng minh Grab đúng hay tài xế đúng, bởi hai bên đang nhìn cùng một mô hình từ hai vị trí hoàn toàn khác nhau.
Nền tảng cần sự linh hoạt để mô hình hoạt động; tài xế cũng cần chính sự linh hoạt ấy để có cơ hội kiếm sống. Nhưng khi một lực lượng rất lớn dành phần lớn thời gian lao động của mình cho các nền tảng số mà những rủi ro quan trọng nhất của cuộc đời vẫn chủ yếu do từng cá nhân tự gánh, vấn đề đã vượt khỏi quan hệ giữa một ứng dụng và một tài xế.
Nó trở thành câu hỏi dành cho chính sách lao động trong thời đại thuật toán:
Chúng ta có thể giữ được sự linh hoạt của gig economy, nhưng đồng thời tạo ra một tầng an sinh tối thiểu cho những con người đang làm việc bên trong nó hay không?
Nếu giải pháp cuối cùng chỉ là bắt tất cả tài xế trở thành nhân viên, có thể chúng ta phá mất ưu điểm của mô hình. Nhưng nếu tiếp tục coi họ hoàn toàn giống những hộ kinh doanh độc lập trong khi giá, đơn hàng và một phần hành vi lao động được điều phối bằng thuật toán, thì chiếc áo pháp lý cũ cũng ngày càng khó vừa.
Có lẽ điều người nữ tài xế trong clip cần không phải một cuộc tranh luận xem Grab hay tài xế đáng thương hơn.
Điều cần hơn là một cơ chế để người ta có thể chạy xe kiếm sống hôm nay mà không phải đánh cược toàn bộ tai nạn, bệnh tật, sinh con và tuổi già của ngày mai vào hai chữ “đối tác”.